Κάτι τρέχει στον Έβρο

Από τον Αλέξανδρο Πολίτη

Όταν απέναντι αναβαθμίζονται ταξιαρχίες, στους Κήπους πέφτει «στοπ» σε προκλητικούς επισκέπτες, στο Διδυμότειχο αναστηλώνεται η Ιστορία και στη Ρούσσα η παράδοση φωνάζει παρούσα, η Θράκη μας, θυμίζει ότι εδώ τίποτα δεν είναι απλώς τοπικό. 

Ας τα πούμε από την αρχή, χωρίς πολλά-πολλά και χωρίς να μασάμε τα λόγια μας: η Θράκη δεν είναι μια μακρινή υποσημείωση στον χάρτη της Ελλάδας. Δεν είναι μόνο το μέρος όπου «έχουμε σύνορα», όπου περνάει ο Έβρος, όπου πίνουμε καφέδες στην Αλεξανδρούπολη κι όπου το Διδυμότειχο εμφανίζεται στις ειδήσεις μόνο όταν συμβεί κάτι κοσμοϊστορικό.

Εδώ, φίλες και φίλοι, η γεωπολιτική δεν διαβάζεται αποκλειστικά σε αναλύσεις στρατηγικών ινστιτούτων, με τίτλους που θυμίζουν φάρμακο για τη χοληστερίνη. Παίζεται στο τελωνείο των Κήπων, στα μνημεία του Διδυμοτείχου, στα χωριά του Σουφλίου, στις πολιτιστικές εκδηλώσεις, στις στρατιωτικές αναδιαρθρώσεις των απέναντι, στις δηλώσεις πολιτικών και, φυσικά, στην καθημερινή αγωνία του ντόπιου που θέλει απλώς να ζήσει ήσυχα, να βγάλει το μεροκάματο και να μη χρειάζεται να εξηγεί κάθε τόσο γιατί η περιοχή του είναι «ευαίσθητη».

Το τελευταίο διάστημα, τέσσερα διαφορετικά περιστατικά έδειξαν ακριβώς αυτή τη μεγάλη εικόνα. Η αναβάθμιση τουρκικής μονάδας στην Ίμβρο, η απαγόρευση εισόδου σε Τούρκο ακροδεξιό πολιτικό στους Κήπους, η αποκατάσταση του Τεμένους Βαγιαζήτ στο Διδυμότειχο και οι εκδηλώσεις «Χίλια» στη Ρούσσα δεν είναι ίδια θέματα. Δεν μπαίνουν στο ίδιο τσουβάλι. Όμως, αν τα δεις όλα μαζί, καταλαβαίνεις ότι αποτελούν τέσσερις πλευρές της ίδιας θρακικής πραγματικότητας: ασφάλεια, σύνορα, πολιτισμός, συνύπαρξη.

Κι όπως θα έλεγε κι ο παλιός λαός, «όποιος δεν θέλει να ζυμώσει, δέκα μέρες κοσκινίζει». Η Θράκη δεν έχει την πολυτέλεια να κοσκινίζει ατελείωτα. Χρειάζεται να διαβάζει τα σημάδια, να προστατεύει τα συμφέροντά της και να επενδύει στον εαυτό της.

Η Ίμβρος και το βόρειο Αιγαίο

Πρώτο καρέ: η Ίμβρος. Το 5ο Σύνταγμα Καταδρομών της Τουρκίας αναβαθμίστηκε σε Ταξιαρχία Καταδρομών και υπάγεται στο 2ο Σώμα Στρατού της Καλλίπολης, το οποίο ανήκει στην 1η Στρατιά της Κωνσταντινούπολης. Σύμφωνα με τη σχετική ανάλυση, η εξέλιξη αυτή εντάσσεται σε ευρύτερη τουρκική ενίσχυση στρατιωτικών δομών στο βόρειο Αιγαίο, με προφανές ενδιαφέρον και για τη Θράκη.

Κάποιος μπορεί να πει: «Εντάξει, βρε παιδιά, η Ίμβρος δεν είναι δίπλα στην Ορεστιάδα. Γιατί να μας νοιάζει;» Να μας νοιάζει, διότι στον χάρτη η απόσταση δεν μετριέται μόνο σε χιλιόμετρα. Μετριέται σε δυνατότητες, σε χρόνους αντίδρασης, σε αποβατικές και αεροπορικές υποδομές, σε στρατηγικές προθέσεις και σε πολιτικά μηνύματα.

Η αναβάθμιση μιας μονάδας από Σύνταγμα σε Ταξιαρχία δεν είναι αλλαγή ταμπέλας, σαν να έκανε το μαγαζί της γειτονιάς «ανακαίνιση» κι έβαλε καινούργια πινακίδα. Σημαίνει διαφορετική οργανωτική δυνατότητα, περισσότερη αυτοτέλεια, ευρύτερη επιχειρησιακή λογική. Ειδικά όταν τοποθετείται δίπλα σε άλλες εξελίξεις, όπως η ίδρυση αμφίβιων σχηματισμών στο Τσανάκαλε, η ενίσχυση των πεζοναυτών και η ανάπτυξη υποδομών για μη επανδρωμένα θαλάσσια μέσα.

Επίσης, στο γνωστό σχέδιο «Βαριοπούλα», είχε αποδοθεί στο τότε 5ο Σύνταγμα Καταδρομών της Ίμβρου αποστολή που συνδεόταν με διείσδυση προς την περιοχή του αεροδρομίου της Αλεξανδρούπολης. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παλιό σχέδιο είναι αυτομάτως σημερινή πραγματικότητα. Σημαίνει όμως ότι η Αλεξανδρούπολη δεν είναι για κανέναν στρατιωτικό σχεδιαστή ένα τυχαίο σημείο πάνω στον χάρτη.

Κι εδώ χρειάζεται ψυχραιμία. Ούτε πανικός, ούτε στρουθοκαμηλισμός. «In medio stat virtus»: η αρετή βρίσκεται στη μέση. Δεν θα ξυπνάμε κάθε πρωί με το κράνος στο κεφάλι επειδή απέναντι αλλάζουν δομές, αλλά ούτε θα κάνουμε ότι δεν βλέπουμε πως η περιοχή μας αποκτά συνεχώς μεγαλύτερη γεωστρατηγική αξία.

Η Αλεξανδρούπολη, το λιμάνι, οι ενεργειακοί δρόμοι, η στρατιωτική κινητικότητα συμμάχων, η σύνδεση με τα Βαλκάνια και η εγγύτητα στα Στενά έχουν αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουν πολλοί τον Έβρο. Μπορεί για τον ντόπιο να είναι η πόλη που ψάχνει πάρκινγκ, πληρώνει 600 ευρώ ενοίκιο και περιμένει να φτιαχτεί ένας δρόμος της προκοπής, αλλά για τα «ανώτερα» επιτελεία είναι κόμβος. Και, όπως έλεγε ο Θουκυδίδης με πιο κομψά λόγια απ’ ό,τι θα το λέγαμε σήμερα στο καφενείο, «οι ισορροπίες ισχύος δεν αφήνουν χώρο για αφέλεια».

Οι Κήποι δεν είναι ξέφραγο αμπέλι

Δεύτερο καρέ: οι Κήποι. Το τελωνείο δεν είναι μόνο ένα σημείο διέλευσης για ψώνια, εκδρομές, επισκέψεις συγγενών και ατέλειωτες ουρές τις γιορτές. Είναι σύνορο. Και το σύνορο, όταν λειτουργεί σωστά, δεν είναι ούτε αγένεια ούτε εχθρότητα. Είναι κρατική παρουσία.

Οι ελληνικές Αρχές απαγόρευσαν την είσοδο στη χώρα σε στέλεχος του ακροδεξιού τουρκικού κόμματος Ζαφέρ, τη Σεβίλ Σαργκίν, αλλά και λίαν προσφάτως στον ανττιπρόεδρο του εν λόγω κόμματος, Οζκάν Πεχλιβάνογλου, με βάση τον Κώδικα Συνόρων Σένγκεν. Η υπόθεση έλαβε δημοσιότητα επειδή ακολούθησαν προκλητικές δηλώσεις από την τουρκική πλευρά, με αναφορές ακόμη και σε «αντίποινα».

Εδώ ας είμαστε ξεκάθαροι: η Ελλάδα δεν οφείλει να δέχεται στο έδαφός της κάθε πολιτικό, κάθε ακτιβιστή ή κάθε επίδοξο τηλεοπτικό πρωταγωνιστή, που θεωρεί ότι θα περάσει τα σύνορα για να κάνει επίδειξη εθνικισμού. Τα σύνορα δεν είναι θεματικό πάρκο, ούτε χώρος για πολιτική προβοκάτσια με φόντο τον Έβρο.

Η απαγόρευση εισόδου δεν είναι «σκλήρυνση» επειδή έτσι μας αρέσει να παριστάνουμε τους αυστηρούς. Είναι εφαρμογή κανόνων. Και το κράτος, όταν ενεργεί με βάση τους κανόνες, δεν χρειάζεται ούτε να φωνάζει ούτε να κουνάει το δάχτυλο. Αρκεί να λέει: «Κύριε μου, μέχρι εδώ. «Nolite tangere», μην αγγίζετε εκεί που δεν σας παίρνει».

Το πιο ενδιαφέρον στην υπόθεση είναι ότι αποκαλύπτει πόσο εύκολα ορισμένοι επιχειρούν να μετατρέψουν κάθε συνοριακό περιστατικό σε πολιτικό σόου. Από τη μία οι κάμερες, από την άλλη οι δηλώσεις, μετά τα social media, έπειτα οι τίτλοι περί «προσβολής», και στο τέλος ο απλός κόσμος προσπαθεί να καταλάβει τι ακριβώς έγινε.

Η ουσία όμως είναι απλή: η χώρα έχει δικαίωμα να ελέγχει ποιος εισέρχεται στο έδαφός της και υπό ποιές συνθήκες. Αυτό ισχύει για όλους, είτε πρόκειται για έναν άγνωστο ταξιδιώτη, είτε για πολιτικό πρόσωπο, που πιστεύει ότι η ιδιότητά του είναι διαβατήριο ασυλίας.

Οι Κήποι, λοιπόν, δεν είναι «περνάτε κόσμε». Είναι πύλη της Ελλάδας και της Ευρώπης. Και η πύλη πρέπει να έχει και πόρτα και κλειδί. Αλλιώς δεν λέγεται σύνορο· λέγεται αυλή χωρίς κάγκελο, όπου μπαίνει όποιος θέλει και μετά αναρωτιόμαστε πού χάθηκαν τα ποδήλατα μας.

Το Βαγιαζήτ και η Ιστορία

Τρίτο καρέ: το αγαπημένο Διπλοντούβαρο μας, το Διδυμότειχο. Εκεί όπου η Ιστορία δεν χωράει σε μία ταμπέλα, ούτε εξηγείται με ένα σύντομο βίντεο στο TikTok. Το Τέμενος Βαγιαζήτ, ένα από τα σημαντικότερα οθωμανικά μνημεία της Ελλάδας, βρίσκεται στο τελικό στάδιο της αποκατάστασής του, με χρηματοδότηση περίπου 15 εκατομμυρίων ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης και το Υπουργείο Πολιτισμού. Η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη ανέφερε ότι αναμενόταν να παραδοθεί μέχρι το τέλος Αυγούστου, ενώ στη συνέχεια θα γίνουν παρεμβάσεις και στον περιβάλλοντα χώρο.

Μαζί με το Τέμενος Βαγιαζήτ, η αυτοψία περιελάμβανε την Πλωτινόπολη, τον Ταφικό Τύμβο της Μικρής Δοξιπάρας-Ζώνης και παλιά σχολεία στην Πτελέα και την Καρωτή, τα οποία προβλέπεται να μετατραπούν σε Αγροτικά Μουσεία. Για τα πολιτιστικά έργα στον Έβρο, η υπουργός ανέφερε ότι οι συνολικοί πόροι ξεπερνούν τα 60 εκατομμύρια ευρώ.

Κάποιοι θα ρωτήσουν αρχικώς καλοπροαίρετα: «Καλά όλα αυτά, αλλά γιατί να ρίχνουμε λεφτά σε ένα οθωμανικό τέμενος;» Η απάντηση είναι πολύ πιο απλή από όσο νομίζουμε: διότι η Ιστορία δεν διαγράφεται επειδή δεν μας βολεύει. Ούτε γίνεται πιο ελληνική η Θράκη αν αφήνουμε μνημεία να καταρρέουν.

Το Διδυμότειχο δεν είναι μόνο βυζαντινό, μόνο οθωμανικό, μόνο χριστιανικό ή μόνο μουσουλμανικό. Είναι όλα αυτά μαζί. Είναι μια πόλη όπου τα στρώματα της Ιστορίας είναι τόσο πυκνά, που αν σκάψεις λίγο μπορεί να βρεις από ρωμαϊκά ίχνη μέχρι βυζαντινές μνήμες, οθωμανικά μνημεία και νεότερη ελληνική ζωή. Αυτό δεν είναι αδυναμία. Είναι πλούτος. 

Η αποκατάσταση του Βαγιαζήτ δεν αποτελεί παραχώρηση σε κανέναν. Αποτελεί υποχρέωση ενός σύγχρονου κράτους απέναντι στην πολιτιστική του κληρονομιά. Δείχνει ότι η Ελλάδα μπορεί να προστατεύει τα μνημεία της, χωρίς να χρειάζεται την άδεια κανενός και χωρίς να αφήνει άλλους να τα χρησιμοποιούν ως εργαλεία προπαγάνδας.

Αυτό είναι το ουσιαστικό μήνυμα: το μνημείο βρίσκεται στην Ελλάδα, αποκαθίσταται από την Ελλάδα, εντάσσεται στον πολιτιστικό χάρτη της Ελλάδας και μπορεί να λειτουργήσει υπέρ της τοπικής κοινωνίας. Να φέρει επισκέπτες, να ενισχύσει την οικονομία, να δώσει στο Διδυμότειχο την θέση που του αξίζει.

«Historia magistra vitae», έλεγαν οι Ρωμαίοι: η Ιστορία είναι μάγισσα της ζωής. Αρκεί βέβαια να την ακούμε. Γιατί αν την αφήσουμε να πέσει, μαζί με τους σοβάδες και τα ξύλα των μνημείων, μετά θα ψάχνουμε την ταυτότητά μας σε φυλλάδια και συνθήματα.

Ρούσσα: ζώσα παράδοση

Τέταρτο καρέ: Ρούσσα Σουφλίου. Στον Τεκκέ Σεγίτ Αλή Σουλτάν, οι εκδηλώσεις «Χίλια» συγκέντρωσαν εκατοντάδες επισκέπτες από την Ελλάδα και το εξωτερικό, μαζί με εκπροσώπους της αυτοδιοίκησης και την υπουργό Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, Σοφία Ζαχαράκη.

Οι εκδηλώσεις περιλάμβαναν παραδοσιακή πάλη με λάδι, παραδοσιακή μουσική με σάζι, πολιτιστικά δρώμενα και θρησκευτική κατάνυξη, αναδεικνύοντας την κληρονομιά των Μπεκτασήδων Αλεβιτών της Θράκης. Η υπουργός αναφέρθηκε επίσης στην πρόσφατη θεσμική αναγνώριση των Αλεβιτών-Μπεκτασήδων και στην αίτηση για νομική υπόσταση του θρησκευτικού προσώπου στο Πρωτοδικείο Αλεξανδρούπολης.

Για πολλούς που δεν γνωρίζουν τη Ρούσσα, τέτοιες εκδηλώσεις μπορεί να μοιάζουν σαν ένα «τοπικό πανηγύρι» όμως, είναι πολύ περισσότερα και το γνωρίζω καλά αυτό όντας παρευρισκόμενος πολλές φορές στα μέρη τους με διάφορες ιδιότητες. Είναι μια ζωντανή υπενθύμιση ότι η Θράκη δεν είναι μονόχρωμη. Δεν υπήρξε ποτέ και δεν χρειάζεται να γίνει.

Στη Ρούσσα δεν χρειάζονται ούτε υπερβολές, ούτε φόβοι. Χρειάζεται σεβασμός. Η παράδοση, όταν εκφράζεται ελεύθερα και μέσα στο πλαίσιο της ελληνικής έννομης τάξης, δεν είναι απειλή. Είναι κομμάτι της κοινωνίας. Είναι μνήμη, είναι ταυτότητα, είναι άνθρωποι που θέλουν να κρατήσουν τα έθιμά τους ζωντανά, χωρίς να τους μετατρέπουν «άλλοι» σε πιόνια γεωπολιτικών παιχνιδιών.

Κι αυτό είναι ένα λεπτό αλλά κρίσιμο σημείο: άλλο η προστασία της θρησκευτικής και πολιτιστικής ιδιαιτερότητας των πολιτών της Θράκης κι άλλο η εργαλειοποίηση της από «εξωτερικά κέντρα». Το πρώτο είναι υποχρέωση της Πολιτείας. Το δεύτερο απαιτεί προσοχή, θεσμούς και καθαρό μυαλό.

Η παρουσία της Πολιτείας στη Ρούσσα έχει σημασία ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο. Όχι για φωτογραφίες και χειραψίες, που στο τέλος βγαίνουν πάντα λίγο άβολες — ειδικά όταν έχεις φάει τρεις μερίδες αρνί και προσπαθείς να κρατήσεις το κουμπί από το σακάκι. Έχει σημασία γιατί στέλνει το μήνυμα ότι η Θράκη ανήκει στους ανθρώπους της και ότι όλοι οι πολίτες της δικαιούνται ισότιμη μεταχείριση.

Όπως έλεγε ο Ρήγας Φεραίος, «όποιος ελεύθερα συλλογάται, συλλογάται καλά». Η ελευθερία της πολιτιστικής έκφρασης και της θρησκευτικής ταυτότητας δεν είναι πρόβλημα. Πρόβλημα γίνεται όταν αφήνουμε άλλους να μιλούν αντί για τους ίδιους τους ανθρώπους της Θράκης.

Τέσσερα γεγονότα, ένα μήνυμα

Αν ενώσουμε τα τέσσερα αυτά καρέ, βλέπουμε μια Θράκη που δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με έναν μόνο τρόπο.

Η στρατιωτική αναβάθμιση στην Ίμβρο υπενθυμίζει ότι η αποτροπή και η εθνική ασφάλεια απαιτούν εγρήγορση, σχέδιο και σοβαρότητα.

Η υπόθεση στους Κήπους δείχνει ότι τα σύνορα και οι νόμοι δεν είναι διακοσμητικά στοιχεία, αλλά βασικοί όροι της κρατικής κυριαρχίας.

Η αποκατάσταση του Βαγιαζήτ αποδεικνύει ότι ο πολιτισμός είναι δύναμη όταν τον διαχειρίζεσαι με αυτοπεποίθηση και όχι με φοβικά σύνδρομα.

Οι εκδηλώσεις στη Ρούσσα δείχνουν ότι η συνύπαρξη δεν είναι θεωρητικό σλόγκαν για ημερίδες με καφέ και κουλουράκια, αλλά μια καθημερινή πραγματικότητα που θέλει στήριξη και σεβασμό.

Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι να ζούμε σε μόνιμη ένταση, ούτε να βαφτίζουμε κάθε πολιτιστική εκδήλωση «εθνικό θέμα». Αλλά να μη θεωρούμε και τίποτα ασήμαντο. Γιατί στην παραμεθόριο, οι λεπτομέρειες έχουν βάρος. Ένα τελωνείο, ένα μνημείο, ένα πανηγύρι, μια στρατιωτική μονάδα: όλα μπορεί να μοιάζουν ξεχωριστά, όμως στην πραγματικότητα συνθέτουν τη συνολική εικόνα.

Η Θράκη χρειάζεται κράτος παρόν. Κράτος που θα φυλάει σύνορα, θα στηρίζει την οικονομία, θα φτιάχνει δρόμους, θα προστατεύει μνημεία, θα σέβεται τις κοινότητες και θα δίνει στους νέους λόγους να μείνουν. Γιατί καμία γεωπολιτική ανάλυση δεν μπορεί να αντικαταστήσει τον άνθρωπο που αποφασίζει αν θα κρατήσει ανοιχτό το μαγαζί του στο χωριό, αν θα δουλέψει στη γη του, αν θα μεγαλώσει τα παιδιά του εδώ ή αν θα φύγει για Αθήνα, Γερμανία ή όπου αλλού βρεθεί μια καλύτερη προοπτική.

Κι ας μην κοροϊδευόμαστε: ο Θρακιώτης δεν ζητάει κάθε μέρα παρελάσεις, σημαίες και μεγάλες κουβέντες. Ζητάει δουλειά, ασφάλεια, παιδεία, υγεία, υποδομές και σεβασμό. Ζητάει να μην τον θυμούνται μόνο όταν καεί ο μισός Έβρος, όταν γίνει επεισόδιο στα σύνορα ή όταν έρθει κάποιος υπουργός για αυτοψία με κράνος και γιλέκο.

Η Θράκη δεν είναι ούτε πρόβλημα ούτε τρόπαιο. Είναι μια ζωντανή γωνιά της Ελλάδας, με μνήμες, δυσκολίες, ευκαιρίες κι ανθρώπους που έχουν μάθει να ζουν κοιτάζοντας και προς τα σύνορα και προς το μέλλον.

«Vigilantibus non dormientibus aequitas subvenit»: η δικαιοσύνη —και γενικότερα η ασφάλεια— βοηθά τους άγρυπνους, όχι τους κοιμισμένους. Και στη Θράκη, καλό είναι να είμαστε άγρυπνοι. Όχι τρομαγμένοι. Άγρυπνοι.